4ـ تدریج

گاه شرایط مکلف به گونه ای است که مکلف باید به صورت مرحله ای و تدریجی به وظیفه خود عمل کند. که در احکام شرعی مصادیق فراوانی دارد.

به عنوان نمونه اگر کسی نمی تواند ایستاده نماز بخواند، می تواند نشسته بخواند و اگر نشسته نیز نمی تواند نماز بخواند، می تواند خوابیده نماز بخواند.

منبع: برگرفته از کتاب احکام آسان، محمود اکبری، صص 18ـ 36

3ـ تبدیل

گاه شرایط مکلف ایجاب می کند که تکلیف تبدیل پیدا کند، مثلا کسی که نمی تواند در مراسم حج واجب قربانی کند، باید ده روز روزه بگیرد.

و یا تبدیل نیت نماز جماعت به فرادا،

تبدیل روزه یوم الشک به رمضان،

تبدیل نماز جماعت که اتصال آن قطع شده، به فرادا،

تبدیل قصاص به دیه در صورت رضایت ولی دم،

تبدیل وضو و غسل به تیمم.

منبع: برگرفته از کتاب احکام آسان، محمود اکبری، صص 18ـ 36

2ـ تخفیف

احکام شرعی با شرایط و توان مکلف همراه است.

گاه شرایط مکلف ایجاب می کند که احکام شرعی تخفیف پیدا کند، همچون نماز مسافر که در سفر باید نمازهای چهار رکعتی را با شرایطی، دو رکعتی بخواند.

(توضیح المسائل مراجع، م 728)

منبع: برگرفته از کتاب احکام آسان، محمود اکبری، صص 18ـ 36

1ـ در حد توانایی

  از ویژگی های احکام اسلام، تکلیف در حد توانایی و قدرت است. یکی از شرایط تکلیف، قدرت است و آنجا که مکلف قدرت ندارد بر او واجب نیست. لا یکلف الله نفسا إلا وسعها بقره/286. وسع پایین تر از طاقت است، خداوند پایین تر از طاقت بندگان را مکلف ساخته است.

  امام صادق علیه السلام فرمود: والله ما کلّف الله العباد إلا دون ما یطیقون إنما کلّفهم فی الیوم و اللیلة خمس صلوات و کلّفهم فی کل ألف درهم خمسة و عشرین درهما و کلّفهم فی السنة صیام ثلاثین یوما و کلّفهم حجّة واحدة و هم یطیقون أکثر من ذلک.(خصال صدوق، ج 2، ص 531.)

به خدا سوگند که خداوند بندگان را جز به کمتر از طاقت آنها تکلیف نکرده است، به آنان در شبانه روز پنج نماز واجب کرده و در هر هزار درهم بیست و پنج درهم (زکات) واجب نموده و در یک سال، روزه سی روز را واجب کرده و برای آنان حج را فقط یک بار واجب کرده در حالی که توانایی انجام بیشتر از اینها را دارند. (نهج البلاغه، نامه 51.)

امام علی علیه السلام فرمود: اعلموا أنّ ما کُلفتم به یسیر و أن ثوابه کثیر:  بدانید آنچه به عهده شماست اندک است و ثواب آن بسیار.

 منبع: برگرفته از کتاب احکام آسان، محمود اکبری، صص 18ـ 36

اگر امام جماعت نماز قضا بخواند آیا مأموم میتواند نماز واجب بخواند؟

مسأله 1409. اگر امام جماعت قضای نماز یومیه خود را می خواند می شود به او اقتدا کرد؛ ولی اگر نمازش را احتیاطا قضا می کند یا قضای نماز کس دیگری را می خواند، اگر چه برای آن پول نگرفته باشد، اقتدای به او اشکال دارد  ولی اگر انسان بداند که از آن کس که برای او قضا می خواند نماز فوت شده که در این صورت اقتدای به او اشکال ندارد.

منبع: مشاهده شده در توضیح المسائل مراجع، ج 1، ص 670

هر گاه انسان از تجارت یا صنعت، یا کسب های دیگر مالی به دست آورد، اگر چه مثلا نماز و روزه میتی را به جا آورد و از اجرت آن، مالی تهیه کند، چنانچه از مخارج سال خود  او و عیالاتش زیاد بیاید، باید خمس، یعنی پنج یک آن را به دستوری که گفته می شود بدهد.

منبع: توضیح المسائل مراجع، ج 2، 

مردی که در ظرف آبش موش مرده ای بیابد در حالی که بارها از آن ظرف وضو گرفته و از آن غسل کرده یا لباس و جامه خویش را شسته، و این موش مرده از پوستش در آمده از هم گسیخته شده، حکم آن چه خواهد بود؟

حضرت فرمود: اگر قبل از غسل کردن یا وضو ساختن یا شستن جامه خود، آن موش را در ظرف آب دیده، سپس این کارها را انجام داده، بر او واجب است هم شستن جامه اش و هم هر چیزی که از این آب بدان رسیده و هم اعاده وضو و نمازهایش، و چنانچه بعد از آنکه این اعمال را انجام داده و فارغ شده موش مرده را در ظرف دیده، پس دیگر به آن آب هیچ دست نزند، و تکلیفی دیگر بر او نیست زیرا او نمی داند چه وقت موش در آب افتاده، سپس فرمود: شاید همان وقت که به چشمش خورده در آب افتاده باشد.

منبع: مشاهده شده در کتاب احکام داستانی، محمود اکبری، ص 19، به نقل ازمن لایحضره الفقیه، ج 1، ص 20